«Маърифат инсонро ба андешаи мустақил, зиракии сиёсӣ ӯро ба таҳлили дуруст ва масъулияти шаҳрвандӣ ба амали созанда раҳнамоӣ мекунад».
Эмомалӣ Раҳмон
Дар ҷаҳони муосир, ки равандҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ бо суръати баланд тағйир меёбанд, масъалаи баланд бардоштани сатҳи маърифатнокӣ ва зиракии сиёсии шаҳрвандон аҳаммияти махсус касб кардааст. Пешрафти ҷомеа на танҳо ба рушди иқтисодиву иҷтимоӣ, балки ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, тафаккури интиқодӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҳар як инсон низ вобастагӣ дорад. Маҳз маърифати баланд ва дарки дурусти воқеият ба инсон имкон медиҳанд, ки аз таъсири хурофотпарастӣ, таблиғоти гумроҳкунанда ва ғояҳои ифротӣ эмин бимонад.
Хурофотпарастӣ яке аз падидаҳоест, ки метавонад тафаккури мустақилона ва қобилияти дуруст арзёбӣ намудани воқеиятро маҳдуд созад. Боварҳои беасос, тарсонидани одамон бо ҳодисаҳои ғайриодӣ, паҳн намудани овозаҳо ва истифодаи нодонии мардум ба манфиати шахсӣ аз ҷумлаи зуҳуроте мебошанд, ки ба рушди маънавию зеҳнии ҷомеа халал мерасонанд.
Албатта, эҳтиром ба анъанаҳои миллӣ, фарҳанг, арзишҳои маънавӣ ва эътиқоди шахсии инсон бояд бо дарки дурусти масъалаҳо ҳамоҳанг бошад. Мушкилот он вақт ба миён меояд, ки боварҳои беасос ҷойи дониш, далел ва андешаи мустақилро мегиранд ё барои фиреб додан, таҳқир кардан ва сӯиистифода аз одамон хизмат мекунанд.
Барои пешгирии чунин ҳолатҳо зарур аст, ки дар оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа ба рушди тафаккури интиқодӣ, омӯзиши илмҳо ва тарбияи фарҳанги баҳсу муколама таваҷҷуҳи бештар зоҳир карда шавад. Ҳар як инсон бояд омӯзад, ки иддаоҳоро бо далел бисанҷад ва аз қабули кӯр-кӯронаи маълумоти шубҳанок худдорӣ намояд.
Ифротгароӣ падидаест, ки метавонад ба таҳаммулнопазирӣ, душманӣ, поймол гардидани ҳуқуқи дигарон ва ҳатто зӯроварӣ оварда расонад. Тарафдорони ғояҳои ифротӣ аксар вақт аз мушкилоти иҷтимоӣ, норозигӣ, нодонӣ ва эҳсосоти одамон истифода бурда, онҳоро ба сӯи андешаҳои хатарнок ҷалб мекунанд.
Дар чунин шароит ҷавонон, ки дар марҳилаи ташаккули ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии худ қарор доранд, ба дастгирӣ, роҳнамоӣ ва муҳити солими маънавӣ ниёз доранд. Ба онҳо бояд на танҳо маълумоти зарурӣ пешниҳод гардад, балки тарзи таҳлили иттилоот, шинохти таблиғоти иғвоангез ва фарқ кардани далел аз андешаи шахсӣ низ омӯзонида шавад.
Мубориза бо ифротгароӣ набояд ба бадбинӣ нисбат ба гурӯҳҳои иҷтимоӣ ё шахсони дорои эътиқоди дигар табдил ёбад. Баръакс, роҳи муассири пешгирии он эҳтироми ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ, риояи қонун, адолат ва тарбияи фарҳанги муколама мебошад. Ҳар гуна андеша бояд дар асоси далел баррасӣ шавад ва баҳсҳои ҷамъиятӣ дар доираи қонун ва эҳтироми тарафайн сурат гиранд.
Зиракии сиёсӣ маънои онро дорад, ки шаҳрванд равандҳои сиёсӣ ва иҷтимоиро дар асоси дониш, далел ва манфиатҳои ҷомеа таҳлил карда тавонад. Шахси аз ҷиҳати сиёсӣ огоҳ ба ҳар гуна даъват, овоза ё ваъдаи беасос бовар намекунад. Ӯ мекӯшад, ки мақсади паҳнкунандаи иттилоотро дарк намуда, оқибатҳои эҳтимолии амал ва қарорҳоро пешбинӣ кунад.
Дар замони рушди босуръати шабакаҳои иҷтимоӣ масъалаи саводнокии расонаӣ низ аҳаммияти хосса пайдо кардааст. Имрӯз ҳар як шахс метавонад дар чанд сония ба миқдори зиёди хабару маълумот дастрасӣ пайдо кунад. Аммо на ҳамаи маълумоти паҳншаванда саҳеҳ ва боэътимод аст. Баъзан хабарҳои сохта, аксҳои таҳрифшуда ва наворҳои аз заминаи аслии худ ҷудошуда барои гумроҳ намудани мардум истифода мешаванд.
Аз ин рӯ, пеш аз паҳн кардани хабар бояд ба чанд масъала диққат дод: манбаи иттилоот то чӣ андоза боэътимод аст? Оё хабарро дигар сарчашмаҳои мустақил тасдиқ мекунанд? Далелҳои пешниҳодшуда то чӣ андоза асосноканд? Оё ин маълумот эҳсосоти моро барои қабули қарори саросемавор таҳрик намедиҳад?
Чунин муносибат на танҳо аз паҳншавии овозаҳо пешгирӣ мекунад, балки фарҳанги масъулиятноки истифодаи интернетро низ ташаккул медиҳад.
Барои муқовимат ба хурофотпарастӣ ва ифротгароӣ зарур аст, ки ҷавонон ба омӯзиши пайваста, шинохти таърих ва фарҳанги миллӣ, азхудкунии технологияҳои муосир ва таҳкими тафаккури интиқодӣ рӯ оваранд. Дониш ба инсон имкон медиҳад, ки мушкилотро дуруст дарк кунад ва роҳҳои қонуниву созандаи ҳалли онҳоро ҷустуҷӯ намояд.
Маърифатнокӣ ва зиракии сиёсӣ аз омилҳои муҳими таъмини амнияти маънавӣ, рушди тафаккури мустақил ва таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ ба шумор мераванд. Ҷомеае, ки дар он дониш, далел, қонун, таҳаммулпазирӣ ва муколама қадр карда мешаванд, барои паҳншавии хурофотпарастӣ ва ғояҳои ифротӣ заминаи камтар фароҳам меорад.
Пешгирии чунин падидаҳо танҳо вазифаи як ниҳод ё гурӯҳи алоҳида нест. Ин масъулияти муштараки ҳар як шаҳрванд, оила, муассисаи таълимӣ ва ҷомеа мебошад. Ҳар яки мо бояд барои баланд бардоштани сатҳи дониш, санҷиши иттилоот, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва тарбияи насли соҳибмаърифат саҳми арзандаи худро гузорем.
Давлатзода Қаламнисо Одина, муаллими калони кафедраи назарияи иқтисодии Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ